Nguồn: agrideriaindustrialllc.com

Cơ quan Quản lý nguồn nước quốc gia Zimbabwe (Zinwa) cho biết, trong tháng 4, lượng nước tích trữ tại các hồ đập trên cả nước đạt 93,4% dung tích. Lưu vực Runde, nơi cung cấp nước cho vùng trồng mía Lowveld, nằm trong nhóm có nguồn nước dự trữ dồi dào nhất. Tuy nhiên, các bên trong ngành cảnh báo, hồ chứa đủ nước chưa đồng nghĩa với việc các trang trại được cấp nước đầy đủ, bởi khả năng dẫn nước của hệ thống kênh và hiệu quả tưới cũng quyết định lượng nước thực tế đến đồng ruộng.

Nguồn nước chính của vùng Mkwasine được dẫn qua kênh Manjirenji-Mkwasine, với nguồn bổ sung từ Siya. Kênh có lưu lượng thiết kế 7.500 lít/giây, phục vụ khoảng 13.700 ha, tương đương 0,55 lít/giây/ha, trong khi nhu cầu tưới vào cao điểm khoảng 1,05 lít/giây/ha.

Diện tích thuộc hệ thống tưới Mkwasine đã tăng từ khoảng 8.300 ha lên 10.514 ha, làm gia tăng áp lực lên hạ tầng phân phối nước hiện có.

Kế hoạch phát triển ngành đường giai đoạn 2026-2035 của Chính phủ Zimbabwe đặt mục tiêu giảm 25% lượng nước sử dụng trên mỗi héc-ta. Với mức sử dụng hiện nay là 15.000 m³/ha trên diện tích 13.700 ha, việc đạt mục tiêu này có thể giúp tiết kiệm khoảng 51 triệu m³ nước mỗi năm. Tuy nhiên, nâng cao hiệu quả tưới tại đồng ruộng cần đi đôi với cải tạo kênh dẫn và tổ chức phân phối nước tốt hơn.

Các dự báo gần đây của Trung tâm Dự báo khí hậu Hoa Kỳ cho thấy khả năng cao trạng thái El Niño sẽ kéo dài sang đầu năm 2027, càng làm tăng tính cấp thiết của việc áp dụng các hệ thống tưới tiết kiệm nước.

Nghiên cứu của Trạm Thực nghiệm thuộc Hiệp hội Đường Zimbabwe (ZSAES) cho thấy, hệ thống tưới phun quay quanh trục trung tâm có thể đạt hiệu suất sử dụng nước tưới từ 80-90%, trong khi hệ thống tưới nhỏ giọt ngầm được quản lý tốt có thể đạt trên 90%.

Trong thử nghiệm của ZSAES ở niên vụ 2023-2024, tưới nhỏ giọt ngầm sử dụng 8.500 m³ nước/ha, so với mức phổ biến 15.000 m³/ha của phương pháp tưới rãnh, tương đương tiết kiệm 43%. Mía được tưới nhỏ giọt cũng đạt năng suất bình quân 176 tấn/ha trong điều kiện lượng mưa thấp hơn trung bình.

Theo thông tin được công bố, Công ty Green Fuel đã chuyển khoảng 5.000 ha sang tưới nhỏ giọt. Một nghiên cứu riêng của doanh nghiệp cho thấy tưới phun quay quanh trục trung tâm đạt năng suất 120 tấn mía/ha, so với 100,7 tấn/ha khi tưới rãnh. Lãi gộp được ước tính lần lượt đạt 5.164 USD/ha và 2.861 USD/ha.

Tuy nhiên, hệ thống tưới hiện đại đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn hơn. Các ước tính trước đây cho thấy chi phí lắp đặt hệ thống tưới phun quay quanh trục trung tâm khoảng 16.900 USD/ha, so với 11.700 USD/ha đối với tưới rãnh. Yêu cầu bảo đảm nguồn điện ổn định, bảo dưỡng, lọc nước và cung ứng phụ tùng thay thế cũng làm tăng chi phí vận hành.

Theo Kế hoạch phát triển ngành đường, tất cả hệ thống tưới lắp đặt mới phải sử dụng công nghệ tưới phun quay quanh trục trung tâm hoặc tưới nhỏ giọt, với mục tiêu đạt hiệu suất sử dụng nước tưới trên 75% trong vòng sáu năm.

Dù có tiềm năng tiết kiệm nước và nâng cao năng suất, chi phí đầu tư ban đầu cao vẫn là trở ngại lớn, nhất là đối với các hộ trồng mía quy mô nhỏ và các hộ liên kết cung cấp nguyên liệu cho nhà máy. Cây mía có thể mất tới 18 tháng mới cho thu hoạch vụ đầu, khiến các khoản vay ngắn hạn thông thường không phù hợp để đầu tư chuyển đổi hệ thống tưới.

Giải pháp được đề xuất là thành lập một cơ chế tài chính hỗ trợ chuyển đổi hệ thống tưới tại Lowveld, nhằm phối hợp nguồn vốn cho vay dài hạn từ các ngân hàng thương mại và đối tác phát triển, có bảo lãnh của Chính phủ hoặc nguồn vốn chịu tổn thất trước để giảm rủi ro cho bên cho vay.

Mô hình này dự kiến cung cấp các khoản vay có thời hạn trả nợ từ 5-7 năm, kèm thời gian ân hạn phù hợp với tiến độ lắp đặt hệ thống tưới và chu kỳ thu hoạch mía. Việc trả nợ có thể gắn với tiền bán mía thông qua thỏa thuận giữa người trồng, ngân hàng và nhà máy đường.

Dự án Kilimanjaro trị giá 40 triệu USD, được Zimbabwe khởi động năm 2019 để phát triển 4.000 ha với khoảng 200 hộ trồng mía tham gia, là một tiền lệ có thể tham khảo. Tuy nhiên, dự án sau đó bị đình trệ do các ngân hàng chờ làm rõ những vấn đề liên quan đến quyền sử dụng đất.

Các mô hình tài chính tại Malawi và Ghana cũng được đề cập, trong đó việc kết hợp vốn tài trợ phát triển, tín dụng thương mại và bảo lãnh vay vốn của Chính phủ đã hỗ trợ đầu tư nông nghiệp.

Tại Mkwasine, nơi 563 hộ nông dân cùng sử dụng một kênh chính và bốn hệ thống phân phối nước, việc phối hợp đầu tư hạ tầng dùng chung sẽ có vai trò thiết yếu. Hướng tiếp cận được đề xuất gồm ưu tiên các hộ ở cuối mạng lưới tưới, lắp đồng hồ đo nước và theo dõi kết quả cải thiện về lượng nước sử dụng cũng như năng suất mía.

Hiệp hội Đường Zimbabwe, ZSAES, Zinwa, các tổ chức của người trồng mía, nhà máy đường và Chính phủ cần phối hợp triển khai chương trình, đồng thời thống nhất rõ việc phân bổ nước, bảo dưỡng hạ tầng, cấp vốn và trách nhiệm trả nợ.

Ưu tiên trước mắt là xây dựng cơ chế tài chính và bắt đầu chuyển đổi tại hệ thống tưới Manjirenji-Siya. Nâng cao hiệu quả tưới, kết hợp đầu tư hạ tầng cấp nước dùng chung, được kỳ vọng sẽ giúp ngành đường Zimbabwe cải thiện năng suất và chủ động ứng phó với điều kiện thời tiết ngày càng bất lợi.