Nguồn: reuters.com

Nông dân trên toàn cầu đang đối mặt với làn sóng tăng giá phân bón lần thứ hai trong vòng 4 năm, do tác động từ xung đột Iran. Trong bối cảnh giá ngũ cốc ở mức thấp, không đủ bù đắp chi phí đầu vào tăng cao, nhiều nhà sản xuất buộc phải điều chỉnh kế hoạch gieo trồng, làm gia tăng rủi ro đối với sản lượng lương thực toàn cầu.

Phân bón cho lên máy kéo trước khi rải trên cánh đồng lúa mì vụ đông tại vùng Dnipropetrovsk, Ukraine, ngày 02/4/2026. Ảnh: reuters.com

Trung Đông là một trong những trung tâm sản xuất phân bón lớn của thế giới, trong khi phần lớn hoạt động thương mại phân bón toàn cầu phụ thuộc vào tuyến vận tải qua eo biển Hormuz, khu vực hiện bị gián đoạn nghiêm trọng do xung đột.

Nguồn cung urê là loại phân bón gốc đạm từ cơ sở sản xuất lớn nhất thế giới tại Qatar đã bị ngưng trệ. Đồng thời, dòng chảy lưu huỳnh và amoniac, các nguyên liệu đầu vào quan trọng cho sản xuất phân bón, cũng bị hạn chế.

Giới phân tích cho rằng mức độ gián đoạn lần này có thể nghiêm trọng hơn so với cuộc khủng hoảng nguồn cung năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine xảy ra.

Biểu đồ về giá Urê toàn cầu tăng mạnh từ đầu năm, chịu tác động rõ nét từ khu vực Trung Đông

Giá phân bón đã tăng mạnh kể từ khi xung đột bùng phát vào cuối tháng 2, trong đó urê ghi nhận mức tăng mạnh nhất, phản ánh sự sụt giảm nguồn cung từ khu vực Vùng Vịnh, nơi chiếm khoảng một phần ba khối lượng thương mại toàn cầu.

Một số quốc gia vẫn chấp nhận mức giá cao để đảm bảo nguồn cung. Ấn Độ là nước sản xuất gạo lớn nhất và đứng thứ hai thế giới về sản lượng lúa mì, đã nhập khẩu khối lượng urê kỷ lục trong một đợt đấu thầu, với mức giá gần gấp đôi so với hai tháng trước. Tuy nhiên, mức giá này vượt quá khả năng chi trả của nhiều nông dân ở các quốc gia khác.

Khác với năm 2022, khi giá ngũ cốc toàn cầu tăng cao giúp bù đắp chi phí đầu vào, hiện nay giá lúa mì và đậu tương đã giảm mạnh. Giá lúa mì tại Chicago chỉ còn khoảng một nửa so với 4 năm trước, trong khi giá đậu tương giảm gần 50%.

Trong bối cảnh đó, nhiều nông dân không còn đủ nguồn lực tài chính để duy trì mức sử dụng phân bón như trước. Các loại phân đạm như urê có vai trò quyết định đến năng suất và chất lượng cây trồng, trong khi việc cắt giảm các dưỡng chất khác như phốt phát và kali chỉ có thể thực hiện trong ngắn hạn.

Tổng cộng khoảng 2 triệu tấn sản lượng urê, tương đương 3% thương mại đường biển toàn cầu, đã bị mất kể từ khi xung đột bắt đầu, do nhiều nhà máy tại Trung Đông, Ấn Độ, Bangladesh và Nga phải ngừng hoạt động. Bên cạnh đó, gần 1 triệu tấn hàng đã bốc lên tàu vẫn bị mắc kẹt tại khu vực Vùng Vịnh.

Ngay cả khi xung đột sớm kết thúc và tuyến vận tải được khôi phục, việc giải tỏa lượng hàng tồn đọng cũng sẽ mất nhiều tuần, trong khi nguồn cung phân bón có thể tiếp tục hạn chế trong nhiều tháng do thiệt hại cơ sở sản xuất và cạnh tranh nguồn cung thay thế.

Giá lúa mì và đậu nành tại Chicago (Hoa Kỳ) từ năm 2022.

Trong ngắn hạn, tác động đến nguồn cung lương thực toàn cầu có thể chưa rõ rệt nhờ tồn kho ngũ cốc dồi dào từ các vụ mùa kỷ lục trước đó. Tuy nhiên, các tổ chức quốc tế đã bắt đầu hạ dự báo sản lượng niên vụ tới, đồng thời cảnh báo nguy cơ mất an ninh lương thực tại các quốc gia đang phát triển.

Tại Australia, diện tích gieo trồng lúa mì có thể giảm 14% do nông dân chuyển sang các cây trồng ít sử dụng phân bón hơn. Tại Brazil, các chuyên gia dự báo nông dân sẽ giảm lượng phân bón sử dụng hoặc chuyển sang các loại rẻ hơn nhưng kém hiệu quả.

Ở Đông Nam Á, năng suất dầu cọ có thể suy giảm, trong khi tại châu Âu, nông dân đang điều chỉnh cơ cấu cây trồng theo hướng giảm diện tích ngô, là loại cây có chi phí đầu vào cao. Nguy cơ lớn hơn được dự báo sẽ xuất hiện trong vụ gieo trồng mùa thu, khi nhiều nông dân có thể cắt giảm diện tích trồng ngũ cốc do thiếu nguồn lực tài chính.

Giới phân tích cảnh báo, nếu xu hướng cắt giảm đầu vào tiếp diễn, sản lượng nông nghiệp toàn cầu trong các niên vụ tới có thể chịu tác động tiêu cực rõ rệt.