Nguồn: myjoyonline.com

Theo một nghiên cứu độc lập mới công bố, năm 2025 Ghana chỉ chế biến khoảng 15.000 tấn hạt điều thô, tương đương chưa đến 6% tổng sản lượng ước tính 262.000 tấn. Như vậy, hơn 94% lượng hạt điều sản xuất trong nước được xuất khẩu hoặc mua bán mà không qua chế biến tại Ghana.

Báo cáo mang tên Ngành chế biến điều Ghana và lộ trình xây dựng chính sách công hỗ trợ ngành điều do Công ty tư vấn kinh tế nông nghiệp quốc tế Nitidae thực hiện, với sự hỗ trợ của Hiệp hội Các nhà chế biến điều Ghana (ACPG), Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức và Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Ghana. Nghiên cứu kêu gọi Chính phủ sớm chuyển đổi ngành điều từ mô hình chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu sang phát triển công nghiệp chế biến, qua đó tạo việc làm, tăng nguồn thu thuế và ổn định đầu ra cho nông dân.

Giá điều tại vườn giảm mạnh

Biến động giá được xem là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất của ngành điều Ghana. Trong tháng 1/2025, giá thu mua tại vườn ở mức khoảng 16 cedi Ghana/kg và tăng lên gần 20 cedi/kg vào tháng 2. Tuy nhiên, đến tháng 5, giá giảm mạnh xuống chỉ còn khoảng 7 cedi/kg.

Tình trạng tương tự cũng từng xảy ra trong năm 2023, khi giá giảm từ 11 cedi/kg vào tháng 3 xuống còn 2,8 cedi/kg vào tháng 5. Những biến động lớn như vậy khiến thu nhập của nông dân thiếu ổn định, đồng thời làm giảm động lực đầu tư mở rộng và chăm sóc vườn điều.

Báo cáo cho rằng sự phụ thuộc vào người mua điều thô quốc tế khiến nông dân Ghana dễ bị tác động bởi thay đổi nhu cầu và giá cả trên thị trường thế giới. Một ngành chế biến nội địa đủ mạnh có thể tạo thêm kênh tiêu thụ, giúp thị trường ổn định và dễ dự báo hơn.

Xuất khẩu nhiều hơn sản lượng trong nước

Năm 2025, Ghana sản xuất khoảng 262.000 tấn hạt điều thô nhưng xuất khẩu tới 444.000 tấn, chủ yếu sang Việt Nam và Ấn Độ, hai trung tâm chế biến điều lớn của thế giới.

Việc lượng xuất khẩu cao hơn đáng kể so với sản lượng trong nước được giải thích bởi khoảng 165.000 tấn hạt điều thô được đưa không chính thức từ Bờ Biển Ngà, Mali và Burkina Faso vào Ghana, sau đó tái xuất qua cảng Tema.

Chính sách xuất khẩu điều thô tương đối thông thoáng đã giúp Ghana trở thành một tuyến trung chuyển quan trọng, nhưng chưa tạo động lực đủ lớn để mở rộng chế biến trong nước. Do đó, nước này tham gia đáng kể vào thương mại điều toàn cầu nhưng chỉ giữ lại một phần nhỏ giá trị kinh tế của chuỗi sản phẩm.

Hàng nghìn việc làm và nguồn thu bị chuyển ra nước ngoài

Theo nghiên cứu, một nhà máy chế biến điều hiện đại có công suất 20.000 tấn/năm có thể sử dụng ít nhất 120 lao động toàn thời gian và khoảng 500 lao động thời vụ hằng ngày. Với sản lượng hiện nay, Ghana có khả năng cung cấp nguyên liệu cho hơn 10 nhà máy có quy mô tương tự.

Các dự án này có thể tạo ra hàng nghìn việc làm trực tiếp và gián tiếp trong sản xuất nông nghiệp, vận tải, logistics, đóng gói, cơ khí, tài chính và các dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động chế biến và giá trị gia tăng hiện được tạo ra tại Việt Nam và Ấn Độ.

Chủ tịch ACPG Antonio Manuel Caramelo Raposo nhận định, mỗi tấn điều xuất khẩu dưới dạng thô đồng nghĩa Ghana đang chuyển việc làm, nguồn thu thuế và ngoại tệ sang các quốc gia chế biến.

Chi phí đầu tư cao làm giảm sức cạnh tranh

Chi phí xây dựng và vận hành nhà máy là rào cản lớn đối với ngành chế biến điều Ghana. Báo cáo ước tính một nhà máy công suất 20.000 tấn cần khoảng 9,2 triệu USD tại Ghana, gần gấp đôi mức 5,3 triệu USD tại Việt Nam.

Doanh nghiệp Ghana còn phải đối mặt với giá điện cao, máy móc và vật tư nhập khẩu đắt, hệ thống hỗ trợ công nghiệp hạn chế và chi phí vốn lớn. Lãi suất dành cho doanh nghiệp tại Ghana có thể ở mức khoảng 20%, trong khi tại Việt Nam được báo cáo ước tính khoảng 9%.

Mặc dù sản lượng điều Ghana tăng tương đối ổn định từ năm 2016 và nước này có lợi thế về nguồn nguyên liệu, vị trí cảng Tema cũng như các ưu đãi trong khu chế xuất, ngành chế biến vẫn rất nhỏ. Hiện Ghana chỉ có một cơ sở chế biến công nghiệp lớn đang hoạt động cùng một số cơ sở bán tự động và thủ công quy mô nhỏ.

Đề xuất thuế xuất khẩu và quỹ phát triển ngành điều

ACPG đề nghị Chính phủ coi ngành điều là một ưu tiên trước mắt trong Chương trình Kinh tế 24 giờ và Phát triển xuất khẩu tăng tốc. Hiệp hội cảnh báo Ghana có nguy cơ tiếp tục tụt hậu so với Bờ Biển Ngà, Benin, Nigeria và Togo, những nước đã triển khai thuế xuất khẩu, trợ cấp, ưu đãi đầu tư hoặc khu công nghiệp chuyên biệt để thúc đẩy chế biến.

Tuy nhiên, báo cáo không ủng hộ việc cấm hoàn toàn xuất khẩu điều thô vì biện pháp này có thể khiến giá tại vườn giảm, thúc đẩy buôn bán không chính thức qua biên giới và làm nông dân không muốn mở rộng sản xuất.

Thay vào đó, nghiên cứu đề xuất áp dụng thuế xuất khẩu gồm một mức cố định và một phần biến động theo giá quốc tế; thành lập Quỹ Phát triển Điều; miễn thuế và thuế giá trị gia tăng đối với vật tư phục vụ chế biến; cải thiện khả năng tiếp cận vốn lưu động; đồng thời xây dựng các khu công nghiệp nông nghiệp chuyên biệt tại Bono và Bono East, hai vùng sản xuất điều trọng điểm.

Ngoài hạt điều nhân, vỏ hạt điều, chiếm khoảng 70% trọng lượng hạt thô, còn có thể được chế biến thành dầu vỏ hạt điều, nhiên liệu sinh học, than ép và than sinh học. Báo cáo cho rằng Ghana cần khai thác các phụ phẩm này để giữ lại nhiều hơn giá trị, việc làm và nguồn thu từ ngành điều trong nước.