Nguồn: 24hmoney.vn

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là Urê, loại phân bón nitơ được sử dụng phổ biến nhất thế giới và là nền tảng cho khoảng một nửa sản lượng lương thực toàn cầu. Các cuộc tấn công của Iran đã làm tê liệt một phần đáng kể năng lực sản xuất urê tại Trung Đông, trong khi tình trạng thiếu hụt khí đốt nghiêm trọng buộc nhiều nhà sản xuất phân bón tại Nam Á phải cắt giảm mạnh sản lượng.

Theo dữ liệu từ công ty phân tích hàng hóa Kpler, khoảng một nửa trong tổng số 2,1 triệu tấn urê dự kiến được xuất khẩu trong hai tuần qua đã bị gián đoạn. Bên cạnh đó, thêm 1,1 triệu tấn phân bón và nguyên liệu đầu vào cho phân bón bao gồm 570.000 tấn urê hiện đang bị mắc kẹt tại khu vực Vùng Vịnh, hoặc đang trong quá trình bốc hàng, hoặc đã nằm trên tàu nhưng chưa thể rời cảng.

Thời điểm xảy ra gián đoạn này gần như là kịch bản tồi tệ nhất. Các sự cố đang diễn ra đúng vào mùa gieo trồng tại Bắc bán cầu, giai đoạn mà nông dân phụ thuộc mạnh mẽ vào nguồn cung phân bón ổn định để quyết định năng suất cây trồng.

Veronica Nigh, kinh tế trưởng tại hiệp hội công nghiệp phân bón tại Hoa Kỳ (The Fertilizer Institute), cảnh báo: “Nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, cú sốc lần này sẽ nghiêm trọng hơn nhiều so với năm 2022. Cuộc xung đột càng kéo dài, triển vọng càng trở nên đáng lo ngại.”

Điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Tầm quan trọng của Trung Đông đối với thị trường phân bón toàn cầu là rất lớn. Khoảng một phần ba lượng urê xuất khẩu toàn cầu và 45% lượng lưu huỳnh xuất khẩu toàn cầu, nguyên liệu thiết yếu cho phân bón phosphate phải đi qua Eo biển Hormuz, tuyến vận tải biển chiến lược hiện gần như đã bị tê liệt.

Công ty phân bón nhà nước Qatar QAFCO đã buộc phải đóng cửa nhà máy urê công suất 5,6 triệu tấn mỗi năm sau khi hoạt động khí tự nhiên hóa lỏng tại các cơ sở lân cận của QatarEnergy bị đình chỉ.

Trong khi đó:

+ Ấn Độ đã yêu cầu các nhà máy phân bón trong nước giảm tiêu thụ khí xuống 70% mức bình thường.

+ Các nhà máy tại Pakistan và Bangladesh đã ngừng sản xuất hoàn toàn.

Nam Á đang là khu vực chịu rủi ro lớn nhất. Pakistan phụ thuộc gần như hoàn toàn vào LNG nhập khẩu từ Qatar và UAE, trong khi riêng Qatar cung cấp hơn 40% LNG cho Ấn Độ và khoảng hai phần ba nguồn cung LNG của Bangladesh.

Tất cả 32 nhà máy ammonia của Ấn Độ đều vận hành bằng khí tự nhiên, khiến toàn bộ ngành phân bón của nước này phụ thuộc trực tiếp vào nguồn cung năng lượng từ Vùng Vịnh.

Cú sốc đối với hệ thống lương thực

Điểm khiến cuộc khủng hoảng hiện nay khác biệt so với năm 2022 chính là phạm vi tác động rộng hơn. Cuộc xung đột Nga–Ukraine ban đầu tập trung vào gián đoạn xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen, trước khi lan sang thị trường năng lượng và phân bón.

Ngược lại, cú sốc hiện tại đang tác động đồng thời lên nhiều lớp của hệ thống lương thực toàn cầu, bao gồm:

+ Giá năng lượng

+ Sản xuất phân bón

+ Logistics vận tải biển

+ Chi phí chế biến và sản xuất thực phẩm

Giá urê đã tăng hơn 40% kể từ khi xung đột bắt đầu, và các nhà kinh tế cảnh báo rằng giá lương thực tiêu dùng sẽ tăng trước cả khi tình trạng thiếu phân bón dẫn đến giảm sản lượng thu hoạch. Raj Patel, chuyên gia về hệ thống lương thực tại Đại học Texas (University of Texas), nhận định: “Tất cả những yếu tố này cho thấy chắc chắn sẽ có nhiều người phải đối mặt với nạn đói hơn trong năm nay.”

Điểm yếu của thị trường urê toàn cầu

Những rủi ro này càng trở nên nghiêm trọng hơn do cấu trúc mong manh của thị trường urê toàn cầu. Trong tổng sản lượng khoảng 196 triệu tấn mỗi năm, chỉ khoảng 57 triệu tấn được giao dịch trên thị trường quốc tế. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần gián đoạn một phần nhỏ hoạt động xuất khẩu cũng có thể nhanh chóng gây bất ổn cho thị trường toàn cầu.

Nguy cơ càng lớn hơn nếu các nhà máy phải đóng cửa kéo dài. Việc khởi động lại các cơ sở sản xuất ammonia và urê có thể mất nhiều tuần, do các quy trình vận hành yêu cầu kiểm soát nhiệt độ và áp suất cực kỳ chính xác. Những đối tượng dễ bị tổn thương nhất là nông dân quy mô nhỏ và nông dân tự cung tự cấp tại châu Phi và Nam Á.

Alzbeta Klein, Tổng giám đốc hiệp hội công nghiệp phân bón tại Hoa Kỳ (International Fertilizer Association), cho biết: “Các quốc gia phụ thuộc nhiều vào phân bón nhập khẩu sẽ chịu áp lực lớn nhất về cả giá cả lẫn khả năng tiếp cận nguồn cung.” Nếu không được xử lý kịp thời, hệ quả có thể đảo ngược nhiều thành quả đạt được trong nỗ lực cải thiện an ninh lương thực toàn cầu.

Alvaro Lario, lãnh đạo Quỹ Quốc tế về Phát triển Nông nghiệp (International Fund for Agricultural Development) thuộc Liên Hợp Quốc, cảnh báo: “Ngay cả một đợt tăng giá phân bón tạm thời cũng có thể để lại những tác động mạnh, lâu dài đối với sản xuất lương thực toàn cầu.”