Nguồn: amp.dw.com

Nông dân trồng điều tại nhiều vùng của Guinea-Bissau đang cảnh báo sản lượng sụt giảm mạnh. Dù chưa có nghiên cứu chính thức xác định nguyên nhân, các chuyên gia trong ngành cho rằng tình trạng này có thể liên quan đến vườn điều già cỗi và tác động của căng thẳng nguồn nước do biến đổi khí hậu.

Ảnh: amp.dw.com

Tại nhiều khu vực sản xuất điều, tình hình tại các vườn cây khá đáng lo ngại. Nhiều diện tích gần như không có quả, trong khi ở một số địa phương khác, sản lượng thấp hơn rõ rệt so với các năm trước. Ở các vùng phía bắc, phía đông và phía nam, có những làng hầu như không có điều để thu hoạch, khiến nông dân và thương lái lo lắng.

Nguyên nhân chính xác của tình trạng này hiện vẫn chưa được làm rõ. Các chuyên gia đưa ra một số khả năng như tác động của biến đổi khí hậu, nhất là nhiệt độ cực đoan, cùng với tình trạng vườn điều già cỗi. Tuy nhiên, chỉ một cuộc đánh giá kỹ thuật sâu hơn mới có thể xác định cụ thể lý do khiến sản lượng điều trong vụ này giảm mạnh.

Người dân lo ngại sản lượng và hoạt động mua bán điều yếu trong năm nay có thể gây ra nạn đói và bất ổn kinh tế, bởi các số liệu cho thấy khoảng 80% dân số Guinea-Bissau phụ thuộc vào cây điều để mưu sinh. Đây cũng là động lực chính của nền kinh tế nước này.

Người dân thu hoạch điều ở Bissau (Guinea-Bissau). Ảnh: amp.dw.com

DW đã tìm cách liên hệ với Bộ Nông nghiệp Guinea-Bissau nhưng chưa nhận được phản hồi.

Nhà kinh tế học Guinea-Bissau Serifo So cho rằng trong năm 2026, hoạt động tiêu thụ điều sẽ tác động tiêu cực đến nền kinh tế nước này, ảnh hưởng đến người dân, nông dân, các khâu trung gian và cả ngân sách nhà nước.

Theo ông Serifo So, có ba yếu tố đang đặt ra lo ngại cho triển vọng kinh tế Guinea-Bissau trong vòng ba đến bốn tháng tới. Thứ nhất là yếu tố tự nhiên, khi sản lượng hạt điều năm nay trên phạm vi cả nước rất thấp. Thứ hai là tình hình chính trị - xã hội trong nước không thuận lợi. Thứ ba là các cuộc xung đột trên thế giới, đặc biệt là tại Trung Đông.

Ông Serifo So nhấn mạnh, nguồn thu hằng năm từ việc bán hạt điều giúp nông dân có tiền xây nhà, mua lương thực và chi trả học phí cho con cái.

Là một trong những biểu tượng của Guinea-Bissau, cây điều là nguồn thu nhập chính của nông dân. Hạt điều chiếm khoảng 90% kim ngạch xuất khẩu của nước này. Trong năm nay, Guinea-Bissau đã xuất khẩu 200 tấn hạt điều, thu về hơn 250.000 euro. Ấn Độ hiện là thị trường mua hàng chủ yếu. Cây điều có thể mang lại nguồn thu lớn hơn cho Guinea-Bissau nếu nước này đầu tư mạnh hơn vào chế biến trong nước.

Tại Ingoré, phía bắc Guinea-Bissau, nông dân trồng điều đã liên kết trong Hợp tác xã Buwondena để phát triển chế biến điều. Trước đây, người dân chủ yếu chỉ tận dụng hạt điều, trong khi phần quả điều chiếm khoảng 80% trái lại thường bị bỏ phí. Hiện nay, hợp tác xã đã sản xuất nhiều sản phẩm khác nhau từ quả điều.

Sau khi được sơ chế đúng cách, phần quả điều giàu xơ có thể được nấu cùng hành, tỏi và nhiều loại gia vị để tạo thành món “bít tết” điều. Từ phần xơ này, người dân cũng sản xuất trà, mật, thạch, bánh quy và nhiều sản phẩm khác. Việc phát triển các sản phẩm mới giúp nông dân đa dạng hóa bữa ăn và tăng thu nhập.

Sau khi ép phần xơ của quả điều, người dân thu được nước ép, sau đó lọc nhiều lần để sản xuất nước quả và nước điều. Với công thức gồm 50% nước ép điều và 50% nước đường pha loãng, hợp tác xã sản xuất được nước điều. Trong năm nay, Hợp tác xã Buwondena đã làm ra gần 400 lít loại đồ uống này.

Nước ép điều được sản xuất bằng cách thanh trùng phần nước quả đã lọc, không thêm bất kỳ phụ gia nào. Mỗi chai 33 cl có giá gần 0,40 euro, tương đương một lít nước ép có thể mang lại khoảng 1,20 euro. Mức này cao hơn nhiều so với rượu điều, loại đồ uống phổ biến tại Guinea-Bissau, hiện chỉ có giá khoảng 0,15 euro/lít. Năm 2016, hợp tác xã đã sản xuất gần 600 lít nước ép điều.

Ảnh: amp.dw.com

Clode N’dafa là một trong những chuyên gia chính về chế biến trái cây của hợp tác xã. Ông nắm rõ toàn bộ công thức sản xuất và là người duy nhất làm được một số sản phẩm như mật điều. Tuy nhiên, do thiếu dụng cụ chứa đựng, sản lượng mật điều vẫn còn thấp. Từ khi tham gia chế biến trái cây, Clode N’dafa đã tăng được thu nhập và cải thiện đời sống gia đình.

Hạt điều vẫn là sản phẩm bán chạy nhất của hợp tác xã. Quy trình chế biến gồm nhiều công đoạn, từ chọn những hạt tốt nhất, luộc, sấy, cắt tách cho đến đưa vào lò sấy. Những hạt bị vỡ được tận dụng để sản xuất bánh quy điều. Năm nay, hợp tác xã đã giữ được giá hạt điều ở mức 1 euro/kg, qua đó bảo vệ thu nhập cho nông dân.

Phần lớn sản phẩm của hợp tác xã được tiêu thụ tại địa phương, một số được bán tại thủ đô Bissau và xuất khẩu sang Senegal. Hoạt động sản xuất chủ yếu diễn ra từ tháng 3 đến tháng 6, trùng với vụ điều. Vào cao điểm, hợp tác xã có thể tạo việc làm cho khoảng 60 người. Nếu có kho lạnh để bảo quản quả điều, hợp tác xã có thể tiếp tục sản xuất sau khi vụ điều kết thúc.

Hợp tác xã Buwondena cũng chú trọng đào tạo kỹ năng khởi nghiệp để nông dân nâng cao hiệu quả kinh doanh. Hợp tác xã dự định thành lập quỹ tiết kiệm và tín dụng, qua đó giúp nông dân sinh lời từ khoản tiết kiệm và đầu tư vào các hoạt động kinh doanh khác.

Việc quy hoạch lại các vườn điều cũng là vấn đề được hợp tác xã quan tâm. Theo các chuyên gia, vườn điều cần được trồng có tổ chức, thông thoáng để nâng cao hiệu quả sản xuất. Do vai trò lớn của ngành điều trong nền kinh tế Guinea-Bissau, mỗi năm có khoảng 30.000-80.000 ha rừng bị phá để trồng điều. Các chuyên gia cho rằng cần khẩn trương sắp xếp lại diện tích trồng điều.

Để tránh rủi ro trong tương lai, nhà kinh tế Serifo So khuyến nghị nông dân đa dạng hóa sản xuất, bởi thu nhập từ hạt điều còn khá thấp. Theo ông, rủi ro này lẽ ra cần được xử lý từ nhiều năm trước. Ông cho rằng người dân nên đa dạng hóa cây trồng, vì cây điều có chu kỳ thu hoạch rất ngắn.

Chính phủ Guinea-Bissau đã chính thức mở vụ điều năm 2026 vào tháng 3 và ấn định giá sàn hạt điều ở mức 410 franc CFA/kg, tương đương khoảng 0,63 euro/kg đối với người sản xuất. Tuy nhiên, do sản lượng thấp, hoạt động thu mua hiện rất chậm.

Trao đổi với DW, Tổng giám đốc Thương mại nội địa Abdulai Mané cho biết giá hiện hành trên phạm vi cả nước đã nhích lên 425 franc CFA/kg, tương đương khoảng 0,65 euro/kg. Ông cũng cho biết Chính phủ đang lo ngại trước tình trạng sản lượng hạt điều thấp, đặc biệt là việc điều chín muộn.

Ông Abdulai Mané thừa nhận các hiện tượng khí hậu có thể ảnh hưởng đến mục tiêu mà chính quyền chuyển tiếp đặt ra khi bắt đầu vụ điều, đó là xuất khẩu hơn 200.000 tấn hạt điều, nhằm vượt kết quả của năm 2025.

Guinea-Bissau hiện nằm trong nhóm 10 nước sản xuất hạt điều lớn nhất thế giới, với sản lượng xuất khẩu khoảng 200.000 tấn mỗi năm. Hạt điều là mặt hàng chiến lược quan trọng nhất đối với nền kinh tế nước này.

Ảnh: amp.dw.com