Nguồn: agenceecofin.com

Các quốc gia thành viên Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Tây Phi (UEMOA) không sản xuất phốt phát cũng có thể tham gia góp vốn vào các dự án công nghiệp phân bón trong khu vực trong tương lai. Đây là một trong những phương án được Ủy ban UEMOA đề xuất nhằm xây dựng chuỗi giá trị không chỉ giới hạn tại những quốc gia có mỏ phốt phát, mà còn tạo điều kiện để tất cả các nước thành viên cùng tham gia.

Trao đổi với Agence Ecofin, bà Lénaboua Coulibaly, Trưởng bộ phận Khoáng sản và Dầu khí thuộc Ủy ban UEMOA, cho biết sáng kiến này hướng tới việc hình thành một ngành công nghiệp phân bón mang tính liên kết khu vực, trong đó lợi ích kinh tế được chia sẻ giữa các quốc gia thành viên.

Thông tin được bà Coulibaly đưa ra tại hội nghị cung cấp thông tin và nâng cao nhận thức cho các nhà báo về những chương trình trọng điểm của UEMOA, tổ chức vào giữa tháng 9 tại Ouagadougou, Burkina Faso.

Tại hội nghị, bà đã giới thiệu Sách trắng về phốt phát và phân bón, một trong ba ngành hàng thí điểm được lựa chọn để triển khai Kế hoạch chiến lược IMPACT 2030. Song song với đó, từ tháng 6, Ủy ban UEMOA đã tiến hành chương trình giới thiệu các sách trắng này tới chính quyền các quốc gia thành viên.

Phát triển ngành công nghiệp phân bón không chỉ giới hạn ở các nước có mỏ phốt phát

Chiến lược phát triển công nghiệp phân bón của UEMOA không chỉ hướng tới các quốc gia sở hữu tài nguyên khoáng sản mà còn nhằm đáp ứng nhu cầu của toàn bộ 8 nước thành viên.

Theo số liệu của Ngân hàng Trung ương các quốc gia Tây Phi (BCEAO), trong giai đoạn 2020-2024, tổng kim ngạch nhập khẩu phân bón của 8 nước UEMOA đạt bình quân 543,5 tỷ franc CFA (FCFA), tương đương khoảng 929,4 triệu USD mỗi năm.

Trước thực trạng này, UEMOA đặt mục tiêu kết nối các khâu hiện còn tương đối rời rạc trong chuỗi giá trị phân bón, từ khai thác quặng phốt phát, chế biến công nghiệp, sản xuất và phối trộn các loại phân bón phù hợp với đặc điểm thổ nhưỡng, đến phân phối sản phẩm cho nông dân.

Theo ước tính của Ủy ban UEMOA, khu vực hiện có khoảng 100 triệu tấn phốt phát đã được xác nhận theo các tiêu chuẩn quốc tế, cùng khoảng 5 tỷ tấn tài nguyên phốt phát tiềm năng chưa được chứng nhận. Trong khuôn khổ chương trình phát triển ngành, tổ chức này đặt mục tiêu đánh giá và xác định đặc tính của ít nhất 250 triệu tấn tài nguyên phốt phát vào năm 2030.

Để hiện thực hóa chiến lược, UEMOA dự kiến phát triển bốn trung tâm công nghiệp chủ chốt, gồm Bargny-Ndayane tại Senegal, San Pedro tại Bờ Biển Ngà, Lomé-Adétikopé tại Togo và Kotchari tại Burkina Faso.

Bên cạnh các trung tâm sản xuất, mạng lưới nhà máy phối trộn phân bón cũng sẽ được xây dựng nhằm tạo ra những công thức phân bón phù hợp với đặc điểm đất đai và nhu cầu canh tác tại từng vùng sản xuất nông nghiệp.

Mô hình này mở ra cơ hội tham gia cho cả những quốc gia không có hoạt động khai thác phốt phát quy mô lớn. Các nước này có thể tiếp cận nguồn phân bón sản xuất trong khu vực, phát triển cơ sở phối trộn, hưởng lợi từ các chương trình lập bản đồ thổ nhưỡng và thậm chí tham gia góp vốn, trở thành cổ đông trong các doanh nghiệp sản xuất phân bón.

Theo bà Coulibaly, tương tự các ngành hàng khác, những quốc gia không trực tiếp sản xuất phân bón vẫn có thể hưởng lợi nhờ nguồn cung sẵn có trong khu vực với chi phí thấp hơn, đồng thời giảm thiểu rủi ro từ những biến động của thị trường nhập khẩu.

Bối cảnh thị trường quốc tế càng làm nổi bật tính cấp thiết của chiến lược này.

Trong báo cáo triển vọng công bố tháng 4/2026, Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo giá phân bón toàn cầu sẽ tăng 31% trong năm 2026, chủ yếu do những gián đoạn liên quan đến tình hình Trung Đông.

Trước đó, trong báo cáo phân tích về Tây Phi công bố tháng 5/2025, WB cũng nhận định nguồn tài nguyên khoáng sản và dầu khí của khu vực có thể tạo nền tảng cho việc phát triển sản xuất phân bón nội địa, qua đó giảm sự phụ thuộc vào nguồn phân bón nhập khẩu có chi phí cao.

Togo là một ví dụ điển hình cho định hướng chuyển dịch này.

Là quốc gia có truyền thống khai thác phốt phát, Togo hiện sở hữu khoảng 30 triệu tấn phốt phát đã được chứng nhận và đưa vào khai thác, cùng khoảng 2 tỷ tấn tài nguyên phốt phát cacbonat tiềm năng, theo số liệu của Ủy ban UEMOA.

Tuy nhiên, ngành công nghiệp phốt phát của nước này hiện vẫn chủ yếu tập trung vào xuất khẩu quặng thô.

Việc đưa Togo trở thành một trong những trung tâm sản xuất phân bón của khu vực được kỳ vọng sẽ thúc đẩy chế biến sâu trong nước, qua đó gia tăng giá trị kinh tế thay vì chỉ dựa vào xuất khẩu nguyên liệu thô.

Khu vực tư nhân giữ vai trò then chốt trong huy động vốn

Mặc dù đã xác định được định hướng phát triển và các trung tâm công nghiệp trọng điểm, chiến lược xây dựng chuỗi giá trị phân bón khu vực của UEMOA vẫn đối mặt với thách thức lớn về nguồn vốn đầu tư.

Tổng kinh phí thực hiện chương trình giai đoạn 2026-2030 ước tính khoảng 1.452,5 tỷ FCFA.

Trong đó, Ủy ban UEMOA dự kiến huy động 1.190,9 tỷ FCFA từ khu vực tư nhân và 239,5 tỷ FCFA từ các quốc gia thành viên.

Với cơ cấu huy động vốn này, các nhà đầu tư tư nhân sẽ đóng vai trò quyết định trong việc hiện thực hóa hệ thống cơ sở hạ tầng khai khoáng, công nghiệp chế biến và logistics phục vụ chuỗi giá trị phân bón khu vực.

Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, các mục tiêu chiến lược cần được cụ thể hóa thành những cam kết ở cấp quốc gia và các dự án có khả năng thu hút tài trợ.

Ủy ban UEMOA dự kiến thành lập một ủy ban cấp cộng đồng nhằm hỗ trợ xây dựng lộ trình triển khai tại từng quốc gia thành viên, đồng thời thúc đẩy huy động các nguồn lực tài chính cần thiết.

Đây cũng sẽ là giai đoạn quan trọng để xác định cụ thể cơ chế tham gia đầu tư của những quốc gia không sản xuất phốt phát, bảo đảm các nước này có thể đóng góp và hưởng lợi từ chuỗi giá trị phân bón được xây dựng xuyên suốt, từ khai thác khoáng sản đến các vùng sản xuất nông nghiệp.