Nguồn: ft.com

Số liệu thương mại cho thấy những lo ngại rằng xung đột tại Trung Đông có thể gây ra một cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu do làm gián đoạn nguồn cung phân bón đã không trở thành hiện thực. Nguyên nhân là các nước ngoài khu vực Vùng Vịnh đã nhanh chóng tăng nguồn cung để bù đắp phần thiếu hụt.

Nitơ, phốt phát và kali là ba chất dinh dưỡng đa lượng chính cần thiết cho cây trồng thương mại. Ảnh: Getty Images

Lượng urê nhập khẩu từ các nền kinh tế vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz đã giảm 85% so với thời điểm trước xung đột, khi cuộc chiến giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran gần như khiến hoạt động lưu thông qua tuyến đường thủy này đình trệ. Tuy nhiên, tổng lượng urê nhập khẩu chỉ giảm 6% do các nhà cung cấp thay thế tăng khối lượng xuất hàng hơn 25%.

Theo Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), cơ quan chung của Liên hợp quốc và Tổ chức Thương mại Thế giới, xuất khẩu urê của Ai Cập và Nigeria trong giai đoạn này lần lượt tăng 98% và 81%. Hoa Kỳ và Nga cũng mở rộng thị phần tại một số thị trường chủ chốt, trong khi Trung Quốc tăng xuất khẩu.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo giá phân bón đang tăng lên mức vượt quá khả năng chi trả của một số quốc gia nghèo nhất thế giới.

“Các nhà cung cấp mới đã xuất hiện và chuỗi cung ứng phần nào thích ứng, nhưng điều này cũng đi kèm chi phí. Đối với nhiều nước đang phát triển, khó khăn đã chuyển từ tìm kiếm nguồn cung sang khả năng chi trả”, bà Pamela Coke-Hamilton, Giám đốc điều hành ITC, nói với Financial Times.

Trước khi xung đột xảy ra, khoảng một phần ba lượng phân đạm được giao dịch trên thế giới, trong đó có urê và amoniac, đi qua eo biển Hormuz. Tuyến đường này cũng vận chuyển gần một nửa lượng lưu huỳnh thương mại toàn cầu, nguyên liệu cần thiết để chế biến quặng phosphat thành phân bón.

Đạm, lân và kali là ba chất dinh dưỡng đa lượng chính đối với cây trồng thương mại.

“Con đường nhanh và chắc chắn nhất dẫn đến khủng hoảng lương thực là thiếu đạm. Đây là chất dinh dưỡng quan trọng nhất được bón cho cây trồng”, ông Willis Thomas, phụ trách lĩnh vực phân bón tại công ty tư vấn CRU, nhận định.

Dữ liệu của ITC cho thấy chi phí nhập khẩu urê bình quân trong quý II/2026 tăng 70% so với cùng kỳ năm trước. Giá amoniac và lưu huỳnh cũng tăng mạnh.

Theo CRU, giá urê tham chiếu tại Ấn Độ đạt đỉnh gần 950 USD/tấn vào tháng 5, sau đó giảm hơn 50% xuống còn khoảng 400 USD/tấn.

Tại Ai Cập, nhiều doanh nghiệp như Abu Qir Fertilizers, MOPCO, Egyptian Basic Industries Corporation và Egyptian Fertilizers Company đã tăng xuất khẩu. Tại Nigeria, Dangote Fertiliser cũng mở rộng xuất khẩu; nhà máy urê có công suất 3 triệu tấn/năm của doanh nghiệp này đang trở thành nguồn cung ngày càng quan trọng.

Ông Thomas cho biết năng lực xuất khẩu của Trung Quốc cũng tăng trưởng mạnh, tương tự Ai Cập và Nigeria, dù số liệu xuất khẩu của Trung Quốc chưa được đưa vào phân tích của ITC.

Tác động không đồng đều giữa các thị trường

Phân tích của ITC cho thấy tác động của cuộc khủng hoảng rất khác nhau giữa các quốc gia. Giá phân bón cao vẫn có thể tạo thêm áp lực lên thị trường lương thực thế giới.

Brazil, một trong những nước xuất khẩu đậu tương, đường mía và ngô lớn nhất thế giới, ghi nhận chi phí nhập khẩu urê tăng 56%, trong khi chi phí nhập khẩu lưu huỳnh tăng 176%. Khối lượng nhập khẩu hai mặt hàng này giảm hơn một phần ba.

Các nước châu Phi đặc biệt dễ bị tổn thương. Trước khi xung đột xảy ra, Nam Phi, Kenya và Mozambique đều nhập khẩu hơn 70% lượng urê từ các nhà cung cấp vận chuyển hàng qua eo biển Hormuz.

ITC cảnh báo mức độ tập trung nguồn cung cao khiến những nền kinh tế này dễ chịu tác động khi các nhà cung cấp truyền thống gặp gián đoạn, kéo theo chi phí nhập khẩu tăng.

Ông Thomas nhận định thương mại toàn cầu đã giúp “ngăn chặn một cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng trong ngắn hạn”, nhưng chi phí phân bón cao vẫn là vấn đề đáng lo ngại về lâu dài.

“Giá phân lân vẫn duy trì ở mức cao. Người trồng có thể giảm lượng phân lân trong một hoặc hai năm, nhưng nếu kéo dài, năng suất cây trồng cuối cùng sẽ bị ảnh hưởng”, ông nói.