Nguồn: politico.eu

Hơn hai tháng sau khi cuộc chiến tại Iran bùng phát, tác động của xung đột vẫn chưa thực sự thể hiện rõ tại các quầy thanh toán. Tập đoàn siêu thị Carrefour khẳng định giá bán chưa thay đổi, trong khi chuỗi siêu thị giảm giá Aldi của Đức cũng đưa ra thông tin tương tự.

Ảnh: britannica.com

Tuy nhiên, tình trạng này khó kéo dài.

Tác động từ chiến sự vùng Vịnh đến giá một ổ bánh mì diễn ra qua ba bước chậm nhưng rõ ràng: khí đốt trở thành nguyên liệu sản xuất phân bón; phân bón nuôi dưỡng cây trồng; cây trồng trở thành lương thực, thực phẩm. Mỗi khâu cần nhiều tuần, còn toàn bộ chu kỳ có thể kéo dài nhiều tháng.

Ông David Laborde, người đứng đầu bộ phận kinh tế nông sản của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, cho biết phần lớn thực phẩm hiện có trên kệ siêu thị được sản xuất bằng các yếu tố đầu vào đã được mua hoặc ký hợp đồng trước khi khủng hoảng bùng phát hoàn toàn. Vì vậy, sự ổn định hiện nay chủ yếu phản ánh độ trễ về thời gian, chứ không phải khả năng miễn nhiễm trước khủng hoảng.

Châu Âu tự sản xuất phân đạm, nhưng lại phụ thuộc vào khí đốt nhập khẩu để sản xuất loại phân bón này. Khi gián đoạn tại vùng Vịnh khiến giá khí đốt tăng, phân bón sản xuất tại châu Âu cũng trở nên đắt đỏ hơn.

Kể từ khi Iran đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, khiến eo biển Hormuz, tuyến hàng hải trọng yếu bị đóng cửa, giá khí đốt đã tăng 59%, trong khi một số loại phân bón tăng tới 50%. Tại Đức, urê, loại phân bón được giao dịch phổ biến nhất, hiện có giá khoảng 550 euro/tấn, tăng mạnh so với mức khoảng 370 euro trước chiến sự.

Người tiêu dùng sẽ cảm nhận tác động từ chi phí nhiên liệu trước, có thể từ cuối mùa hè. Cú sốc phân bón sẽ đến muộn hơn.

Đối với vụ xuân, nông dân châu Âu vẫn còn may mắn khi phần lớn đã tích trữ phân bón trước khi chiến sự xảy ra. Các quan chức Ủy ban châu Âu cho biết nhu cầu của mùa vụ này “về cơ bản đã được bảo đảm”.

Nhưng lợi thế đó đang dần cạn kiệt. Nông dân hiện bắt đầu đặt hàng cho vụ gieo trồng mùa thu, trong khi bài toán chi phí ngày càng khó cân đối. Giá lúa mì vẫn gần như không đổi so với trước chiến sự, nhưng chi phí phân bón đã tăng mạnh. Một số hộ trồng trọt đang giảm lượng phân đạm sử dụng, số khác chuyển sang các loại cây cần ít phân hơn. Cả hai lựa chọn này đều có thể khiến sản lượng năm 2027 giảm, thời điểm người tiêu dùng bắt đầu cảm nhận rõ hơn tác động của cuộc chiến.

Một số nước thậm chí không có được “vùng đệm” trong vụ xuân. Ireland gần như không có ngành sản xuất phân bón trong nước, trong khi 90% đất nông nghiệp là đồng cỏ cần bổ sung đạm trong suốt mùa vụ.

Ông Noel Banville thuộc Hiệp hội Nông dân Ireland cho biết phần lớn nông dân nước này chỉ bắt đầu mua phân bón từ tháng 2 và tiếp tục mua đến tháng 9. Họ không tích trữ trước, nên hiện phải ký đơn hàng theo mức giá thời chiến.

Tại Thụy Điển, một quốc gia nông nghiệp quy mô trung bình trong EU, liên đoàn nông dân nước này tính toán chiến sự đã khiến các thành viên thiệt hại 160 triệu euro, tương đương 12% lợi nhuận. Bà Ingrid Rydberg thuộc liên đoàn LRF cho biết những nông dân còn phân bón dự trữ vẫn có thể sản xuất theo kế hoạch.

Nhưng những người không có dự trữ sẽ phải dùng ít phân hơn, thu hoạch ít hơn và cuối cùng chuyển chi phí tăng thêm sang người tiêu dùng.

Trước tình trạng gián đoạn này, Ủy ban châu Âu đã có một số động thái nhằm giảm áp lực năng lượng và nới lỏng quy định về hỗ trợ nhà nước để giúp nông dân.

Ủy viên Nông nghiệp Christophe Hansen tham dự một sự kiện ở Brussels vào ngày 3 tháng 3 năm 2026. | Ảnh: Getty Images

Tuy nhiên, bài toán phân bón khó xử lý hơn. Sự phụ thuộc của châu Âu vào khí đốt nhập khẩu để sản xuất phân đạm đã hình thành trong nhiều thập kỷ. Kế hoạch hành động về phân bón mà Cao ủy Nông nghiệp Christophe Hansen dự kiến công bố ngày 19/5 thực ra đã được soạn thảo từ trước khi chiến sự xảy ra.

Kế hoạch này dựa trên bốn trụ cột: giảm phụ thuộc nhập khẩu, tăng sản xuất trong nước, thúc đẩy các giải pháp phát thải thấp và hỗ trợ nông dân sử dụng ít phân bón hơn.

Tuy vậy, không trụ cột nào có thể phát huy tác dụng kịp thời cho các quyết định gieo trồng năm 2027. Việc xây dựng một nhà máy phân bón thường mất từ ba đến bốn năm, trong khi sản lượng phân bón của EU hiện đã thấp hơn 19% so với năm 2019.

Một vấn đề khác là thuế. Cơ chế thuế carbon đối với hàng nhập khẩu của EU, còn gọi là CBAM, đã có hiệu lực từ ngày 1/1 và áp thêm chi phí đối với phân bón nhập khẩu từ các nước có quy định khí hậu lỏng lẻo hơn.

Khi chồng lên cú sốc giá do chiến sự, CBAM càng khiến phân bón trở nên khó tiếp cận hơn đúng vào thời điểm nông dân cần nhất. Italy và Pháp muốn tạm đình chỉ cơ chế này, trong khi Ba Lan và Đức, hai nước có các nhà máy phân đạm lớn nhất khối muốn duy trì. Ủy ban châu Âu dường như vẫn còn lúng túng: các bản dự thảo trước đó của kế hoạch ngày 19/5 từng đề cập đến việc giảm nhẹ CBAM, nhưng phiên bản mới nhất đã bỏ nội dung này, theo hai nguồn tin am hiểu hồ sơ.

Ông Jean-Baptiste Boucher, Giám đốc truyền thông của Copa-Cogeca, tổ chức vận động chính của nông dân EU, cho rằng khi khủng hoảng Trung Đông chấm dứt, chi phí CBAM vẫn sẽ còn đó.

Tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump, người có các cuộc không kích dẫn tới hành động đáp trả của Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz, đã đăng nhiều thông điệp cứng rắn về tình trạng độc quyền phân bón và điều động hải quân.

Nông dân Mỹ, những người thường mua phân bón sát thời điểm gieo trồng hơn và có ít thời gian tích trữ hơn, đã cảm nhận rõ áp lực mà châu Âu dự kiến sẽ phải đối mặt vào năm tới. Khoảng 70% nông dân Mỹ cho biết họ không đủ khả năng mua toàn bộ lượng phân bón cần thiết trong năm nay, theo Liên đoàn Nông nghiệp Mỹ. Bộ Nông nghiệp Mỹ dự báo sản lượng lúa mì của nước này sẽ xuống mức thấp nhất kể từ năm 1919.

Trên phạm vi toàn cầu, mức độ rủi ro còn rõ hơn. Brazil đối mặt nguy cơ thiếu tới 3 triệu tấn phân lân trước vụ gieo trồng đậu tương tháng 9. Ethiopia, quốc gia vận chuyển 90% lượng phân đạm qua Djibouti từ vùng Vịnh, gần như không có phương án thay thế. Các nhà dự báo hiện đánh giá khả năng xuất hiện El Niño mạnh ở mức trên 90%, kéo theo thời tiết cực đoan tại chính những khu vực vốn đã chịu tác động nặng nề nhất.

Ảnh: assets.weforum.org

Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc cảnh báo thêm 45 triệu người có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng nếu chiến sự kéo dài quá giữa năm.

Ông Alvaro Lario, Chủ tịch Quỹ Phát triển Nông nghiệp Quốc tế, một cơ quan của Liên Hợp Quốc được thành lập sau cuộc khủng hoảng phân bón và dầu mỏ tương tự gần 50 năm trước, nhận định cú sốc lần này không giống cuộc khủng hoảng Ukraine. Cuộc khủng hoảng Ukraine tác động ngay lập tức, còn cú sốc hiện nay diễn ra chậm hơn, nhưng có thể thấy rõ là nó đang đến.

Trung Quốc cũng khiến tình hình thêm khó khăn. Bắc Kinh đã tạm dừng xuất khẩu phân lân đến hết tháng 8, hạn chế xuất khẩu các hỗn hợp đạm - kali từ tháng 3 và thông báo dừng xuất khẩu axit sulfuric từ tháng 5.

Theo ông Lario, các biện pháp hạn chế xuất khẩu là rủi ro lớn nhất còn lại trong hệ thống, bởi chúng có thể biến cú sốc giá thành tình trạng thiếu hụt thực sự. Tuy nhiên, thông điệp lớn hơn là những cuộc khủng hoảng như vậy vẫn lặp lại sau mỗi 8 đến 10 năm trong suốt nửa thế kỷ qua, trong khi các giải pháp căn cơ từng được cam kết sau mỗi cuộc khủng hoảng lại hiếm khi được triển khai đến nơi đến chốn.

Khi kế hoạch phân bón của Ủy ban châu Âu được công bố vào ngày 19/5, đó sẽ là câu trả lời của châu Âu trước lập luận này hoặc là cách châu Âu né tránh nó. Các chứng chỉ CBAM đầu tiên sẽ đến hạn vào ngày 01/02/2027. Vụ thu hoạch tiếp theo sẽ được gieo trồng trước thời điểm đó.

Đến khi ấy, giá tại Carrefour và Aldi có lẽ sẽ không còn đứng yên.