Nguồn: dw.com

Trong hơn hai tháng qua, hầu như không còn tàu thương mại nào đi qua eo biển Hormuz do tình trạng phong tỏa tiếp diễn. Châu Phi đang hứng chịu toàn bộ sức ép từ cuộc xung đột tại Trung Đông, với các chuyến bay bị hủy, hàng dài người chờ mua xăng tại các trạm nhiên liệu và nhiều cánh đồng đứng trước nguy cơ bỏ hoang.

Khi mất khả năng tiếp cận một phần quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, ngành phân bón cũng bị ảnh hưởng sâu sắc bởi cuộc khủng hoảng này.

Việc khôi phục tự do lưu thông hàng hải qua tuyến eo biển chiến lược này, như trước thời điểm xảy ra các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi đầu năm, vẫn còn rất xa. Ngay cả khi hoạt động hàng hải được nối lại, thị trường, dây chuyền sản xuất và logistics cũng có thể mất nhiều tháng mới trở lại bình thường.

Trong bối cảnh chưa thấy điểm kết thúc của phong tỏa, các thể chế và chính phủ châu Phi buộc phải vận hành trong trạng thái ứng phó khủng hoảng. Một số nước thậm chí đang tìm cách ngăn chặn những hệ quả nghiêm trọng hơn, như nguy cơ nạn đói hoặc vỡ nợ quốc gia.

Ông Willy Nyamitwe, Đại sứ Liên minh châu Phi của Burundi và hiện là Chủ tịch Ủy ban thường trực các đại sứ, cho biết Liên minh châu Phi đang theo dõi rất sát tình hình quanh eo biển Hormuz, bởi diễn biến này ảnh hưởng đến nhiều mặt hàng chiến lược thiết yếu đối với các nền kinh tế châu Phi.

Với nhiều nước châu Phi vốn đã nợ nần chồng chất, nguy cơ đồng nội tệ mất giá do lạm phát bắt nguồn từ chiến sự Iran có thể khiến tình hình thêm trầm trọng.

Bà Anja Berretta, Giám đốc Chương trình Kinh tế châu Phi thuộc Quỹ Konrad Adenauer của Đức tại Nairobi, Kenya, nhận định tình hình hiện rất nghiêm trọng.

Theo bà, riêng với phân bón, châu Phi từng đối mặt tình huống tương tự vào năm 2022, khi Nga phát động chiến sự tại Ukraine, bởi Nga và Belarus khi đó là hai trong số những nhà sản xuất phân bón quan trọng nhất thế giới.

Nỗi lo nạn đói lan rộng tại một số khu vực của châu Phi khi đó đã không trở thành hiện thực. Theo bà Berretta, các nước châu Phi đã phản ứng linh hoạt, chẳng hạn thông qua hỗ trợ tài chính của Ngân hàng Phát triển châu Phi.

Ứng phó khẩn cấp với thiếu nhiên liệu

Tình trạng thiếu nhiên liệu hóa thạch trong cuộc khủng hoảng hiện nay đã làm tê liệt nhiều khu vực trên châu lục.

Tại Ethiopia, dầu diesel hiện được ưu tiên cho vận tải công cộng, khiến khách hàng cá nhân không mua được xăng. Ở Juba, thủ đô Nam Sudan, tình trạng cắt điện luân phiên được áp dụng nhằm giảm công suất của nhà máy điện chạy dầu.

Gambia đã bắt đầu trợ giá nhiên liệu với hơn 5,8 triệu euro, tương đương khoảng 6,8 triệu USD, từ nguồn thu thuế, trong khi Zimbabwe chuyển sang pha trộn nhiên liệu hóa thạch với ethanol.

Ngành hàng không châu Phi cũng đang chịu tác động nặng nề từ tình trạng thiếu dầu hỏa toàn cầu, khiến hoạt động bay bị ảnh hưởng trên toàn châu lục.

Tình trạng thiếu hụt và giá phân bón hóa học tăng mạnh ít được chú ý hơn trong khủng hoảng Hormuz, nhưng mức độ nghiêm trọng không kém.

Trước khi chiến sự Iran bùng phát, gần một nửa lượng lưu huỳnh dùng trong sản xuất phân lân trên toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Tỷ trọng này cũng rất cao đối với các tiền chất hóa học như urê và amoniac.

Hiệp hội các nhà sản xuất ngũ cốc Nam Phi, Grain SA, cho biết trong tháng 4, giá amoniac đã cao hơn hơn 75% so với cùng kỳ năm trước. Giá urê cũng được ghi nhận tăng khoảng 60%.

Giải pháp ngắn hạn cần hiệu quả hơn

Từ khi chiến sự Iran bắt đầu, nhiều quốc gia đã có sẵn các quy trình ứng phó khẩn cấp đối với tình trạng thiếu diesel, xăng và dầu hỏa. Tuy nhiên, các giải pháp tương tự cho phân bón vẫn chưa hình thành đầy đủ.

Một sáng kiến do Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres thúc đẩy, kêu gọi các bên tham chiến cho phép vận chuyển phân bón tới các nước đang phát triển qua eo biển này, đến nay vẫn chưa được triển khai.

Mô hình tham khảo cho ý tưởng này là Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen, từng cho phép xuất khẩu an toàn ngũ cốc Ukraine từ tháng 7/2022 đến tháng 7/2023 với sự đồng ý của Nga, nhằm ngăn chặn thiếu hụt lương thực.

Một giải pháp tình thế khác cũng từng chứng minh hiệu quả trong khủng hoảng là các nhà nhập khẩu châu Phi có thể gom nhu cầu mua phân bón, tương tự cách Liên minh châu Âu từng tận dụng sức mạnh thị trường để nhanh chóng bảo đảm nguồn cung vaccine COVID-19 với chi phí hợp lý.

Bà Berretta cho rằng đây là phương án thực tế và dễ triển khai. Vấn đề không nằm ở năng lực kỹ thuật hay tài chính, mà là các nước châu Phi cần thống nhất cùng hành động.

Ngay cả khi một giải pháp toàn diện ở cấp Liên minh châu Phi không thành công, các cộng đồng khu vực như ECOWAS ở Tây Phi hoặc Cộng đồng Đông Phi vẫn có thể đạt kết quả trong lĩnh vực này.

Xét theo diện tích đất nông nghiệp, các nước châu Phi hạ Sahara vốn đã sử dụng phân bón ở mức thấp. Theo dữ liệu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc và Ngân hàng Thế giới, nông dân trong khu vực chỉ sử dụng trung bình 20,5 kg phân bón/ha, so với mức trung bình toàn cầu gần 144 kg/ha.

Tuy nhiên, dữ liệu của Ngân hàng Thế giới là từ năm 2021, trước khi chiến sự Ukraine bùng phát, nên nhiều khả năng đã có thay đổi trong 5 năm qua.

Nếu lượng phân bón sử dụng tại châu Phi tiếp tục giảm, năng suất các cây lương thực chủ lực như ngô, gạo và lúa mì có nguy cơ đi xuống, kéo theo lạm phát lương thực. Vì vậy, châu Phi đang rất cần nguồn cung phân bón, trong khi mùa gieo trồng tiếp theo ở nhiều nơi đã bắt đầu.

Giải pháp dài hạn không phải ngoài tầm với

Để giảm mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài như chiến sự tại Ukraine và Iran, chiến lược chắc chắn nhất trong dài hạn là tăng năng lực sản xuất phân bón trong nước.

Các nước hiện có vai trò lớn trong lĩnh vực này là Morocco và Ai Cập, đều sở hữu trữ lượng phốt phát lớn, nhưng vẫn phụ thuộc vào lưu huỳnh nhập khẩu từ các quốc gia vùng Vịnh để sản xuất.

Tập đoàn Dangote của Nigeria dự định mở rộng sản xuất và có kế hoạch xây dựng thêm các nhà máy urê tại Nigeria và Ethiopia.

Theo bà Berretta, hướng đi phù hợp nhất là sản xuất và phân phối phân bón ở quy mô công nghiệp lớn tại một số địa điểm được lựa chọn trên khắp châu Phi.

Không phải quốc gia nào cũng có điều kiện lý tưởng để xây dựng ngành sản xuất phân bón riêng. Vì vậy, các chuỗi cung ứng khu vực có vai trò rất quan trọng. Cần xác định ba hoặc bốn quốc gia trong mỗi khu vực có điều kiện phù hợp để phát triển sản xuất phân bón, sau đó các nước này cung ứng cho toàn vùng.

Cần giảm rào cản thương mại

Đây là lúc Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi có thể phát huy vai trò, bởi khi hàng hóa không bị ách tắc tại biên giới do thủ tục hải quan, cơ hội để khu vực tư nhân tham gia đầu tư sẽ lớn hơn nhiều.

Dù Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi đã có hiệu lực từ năm 2021, nhiều rào cản vẫn tiếp tục cản trở việc lưu chuyển hàng hóa xuyên biên giới theo các cam kết của cơ chế này.

Đại sứ Liên minh châu Phi Willy Nyamitwe cho rằng Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi là một phần trung tâm của giải pháp. Theo ông, Liên minh châu Phi tin rằng việc đẩy nhanh triển khai cơ chế này sẽ giúp các quốc gia châu Phi xây dựng được các chuỗi giá trị khu vực bền vững hơn trong những lĩnh vực then chốt như nông nghiệp, năng lượng, y tế và sản xuất.