Nguồn: standardmedia.co.ke

Một cuộc tranh cãi gay gắt về kinh tế và pháp lý đang bùng lên trong ngành nông nghiệp trị giá hàng tỷ shilling của Kenya, sau khi nước này bất ngờ áp dụng mức phí xuất khẩu 0,8% đối với chè. Biện pháp thu mới do Cơ quan Chè Kenya triển khai đã vấp phải phản ứng mạnh từ người trồng chè, các tập đoàn đóng gói đa quốc gia và các nhà môi giới đấu giá. Các bên trong ngành cảnh báo việc áp dụng thiếu phối hợp có thể làm xói mòn lợi thế cạnh tranh của chè Kenya trên thị trường toàn cầu, đồng thời đẩy sinh kế của hàng trăm nghìn lao động nông thôn vào rủi ro. 

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Kenya, ông Mutahi Kagwe.

Tác động đối với nền kinh tế Kenya là rất lớn. Chè vẫn là một trong những mặt hàng mang lại ngoại tệ quan trọng nhất cho nước này, đóng góp lớn cho ngân sách và nuôi sống cả một chuỗi cung ứng rộng khắp, từ các vùng đồi xanh ở thung lũng Rift đến các kho hàng nhộn nhịp tại Mombasa. Khoản phí mới, được cho là nhằm tài trợ cho hoạt động quản lý và quảng bá ngành chè, bị nhiều ý kiến chỉ trích là một hình thức tận thu, được áp dụng đúng vào thời điểm bất lợi khi người sản xuất đang chịu sức ép từ giá phân bón tăng cao và biến động giá hàng hóa toàn cầu.

Tranh cãi pháp lý và rối loạn trong thực thi

Nguồn ảnh: christianitytoday.com

Nguyên nhân chính khiến dư luận phản ứng là cách thức áp dụng khoản phí bị cho là thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng. Các doanh nghiệp kinh doanh chè lớn và hiệp hội xuất khẩu công khai chỉ trích Cơ quan Chè Kenya vì thu phí 0,8% mà chưa công bố thông báo bắt buộc trên công báo. Theo luật Kenya, các khoản khấu trừ bắt buộc ở quy mô này phải được đặt trong một khuôn khổ pháp lý chính thức, nhằm bảo đảm sự giám sát của Quốc hội và sự tham gia của công chúng.

Việc chỉ dựa vào một quy định cấp bộ để yêu cầu thu phí đã đẩy ngành chè vào tình trạng bất định pháp lý nghiêm trọng. Các nhóm pháp lý đại diện cho Hiệp hội Thương mại Chè Đông Phi cảnh báo việc thu phí khi chưa được công bố hợp lệ trên công báo có thể vượt quá thẩm quyền pháp lý.

Việc thực thi khoản phí tại Sàn đấu giá chè Mombasa cũng gây ra nhiều ách tắc hành chính. Các lô hàng xuất khẩu được cho là bị chậm nghiêm trọng tại cảng, khi cơ quan hải quan và đơn vị làm thủ tục thông quan tranh cãi về hồ sơ cần thiết cũng như căn cứ pháp lý để giữ lại khoản tiền này.

Tình trạng bất định còn làm đình trệ các hợp đồng kỳ hạn. Người mua quốc tế từ các thị trường tiêu thụ lớn như Pakistan, Ai Cập và Vương quốc Anh tỏ ra thận trọng khi ký hợp đồng dài hạn, do chưa rõ mức phí 0,8% sẽ tác động thế nào đến giá giao hàng lên tàu cuối cùng. Sự do dự này lập tức tạo sức ép thanh khoản đối với các nhà máy của nông hộ nhỏ trong nước.

Ngành chè chịu sức ép lớn

Nguồn ảnh: assettype.com

Tác động tài chính của khoản phí là rất lớn nếu tính trên khối lượng chè giao dịch qua nền kinh tế Kenya. Trong một phiên đấu giá gần đây, các nhà máy chè của nông hộ nhỏ thu về 1,37 tỷ shilling Kenya (khoảng 10,60 triệu USD) từ việc bán 4,1 nghìn tấn chè. Nếu áp mức phí 0,8%, khoản khấu trừ trực tiếp có thể lên tới khoảng 10,96 triệu shilling Kenya (khoảng 84.800 USD) mỗi tuần, tức là một phần thu nhập đáng kể bị lấy khỏi túi người trồng chè.

Trong khi đó, nông dân đã phải đối mặt với chi phí sản xuất tăng khoảng 30% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu do phân bón nhập khẩu đắt đỏ và giá năng lượng tăng mạnh trong các công đoạn làm héo và vò chè.

Về cạnh tranh quốc tế, các đối thủ như Ấn Độ và Sri Lanka đang tích cực trợ cấp cho ngành xuất khẩu. Việc Kenya áp thêm phí xuất khẩu khiến giá chè nước này tăng lên một cách bất lợi, qua đó có thể tạo cơ hội cho các đối thủ giành thêm thị phần trên thị trường toàn cầu.

Áp lực tỷ giá cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Trong bối cảnh Ngân hàng Trung ương Kenya phải ứng phó với sự suy giảm dự trữ ngoại hối, các chuyên gia kinh tế vĩ mô cho rằng việc áp dụng chính sách có thể kìm hãm khối lượng xuất khẩu là rất phản tác dụng.

Tiếng nói từ chuỗi giá trị

Sự bức xúc từ cơ sở đang lan rộng. Các nông hộ nhỏ thuộc Cơ quan Phát triển Chè Kenya cho rằng khoản phí này là một sự thất hứa của Chính phủ. Một nông dân ở hạt Bomet phàn nàn rằng trong khi Chính phủ kêu gọi thúc đẩy xuất khẩu, các cơ quan thuế lại đang gây thêm gánh nặng cho chính những người tạo ra ngoại tệ. Tâm lý chung là nông dân phải gánh toàn bộ rủi ro sản xuất, trong khi Nhà nước liên tục nghĩ ra các cách mới để thu bớt lợi nhuận.

Các chuyên gia kinh tế nông nghiệp cảnh báo Cơ quan Chè Kenya cần khẩn trương xem xét lại chiến lược. Nếu mục tiêu là có nguồn kinh phí cho các chiến dịch quảng bá nhằm thâm nhập thị trường mới ở Đông Âu và châu Á, cơ quan này cần sử dụng các cơ chế minh bạch, có cơ sở pháp lý vững chắc và không trừng phạt khối lượng bán hàng hiện tại. Việc đánh phí ngay tại khâu xuất khẩu được xem là cách làm tài khóa lỗi thời, về lâu dài có thể làm suy yếu sức sống của cả ngành.

Khi cuộc giằng co pháp lý tiếp tục leo thang, Chính phủ Kenya đang rơi vào thế khó. Một mặt, Chính phủ có thể nhanh chóng công bố quy định trên công báo, nhưng điều này có thể kéo theo hàng loạt đơn kiện yêu cầu xem xét tư pháp từ các hiệp hội thương mại. Mặt khác, nếu rút lại khoản phí, Cơ quan Chè Kenya sẽ đối mặt với thiếu hụt ngân sách lớn.

Dù kết quả thế nào, uy tín của Sàn đấu giá chè Mombasa với tư cách là một trung tâm giao dịch chè toàn cầu đáng tin cậy và có tính dự báo đã bị ảnh hưởng. Kenya đang phải trả giá cho một bài học rõ ràng: không thể đánh thuế để tạo ra năng lực cạnh tranh toàn cầu.