Nguồn: streamlinefeed.co.ke

Ngành hạt điều ven biển Kenya, từng là trụ cột kinh tế của khu vực duyên hải, đang đối mặt nguy cơ suy sụp nghiêm trọng do vườn cây già cỗi, thời tiết thất thường và thiếu công nghệ chế biến, gia tăng giá trị. Từ các vùng đất màu mỡ ở Kilifi đến vùng đồng bằng ven biển Kwale, cây điều từng mang lại sinh kế cho nhiều cộng đồng nông thôn nay đang khiến hàng nghìn nông dân rơi vào khó khăn tài chính.

Khi năng suất giảm mạnh và giá hạt điều thô tại vườn gần như đi ngang, sự suy yếu của năng lực chế biến trong nước đã khiến khu vực này đánh mất hàng tỷ shilling doanh thu xuất khẩu tiềm năng. Cuộc khủng hoảng này làm gia tăng lời kêu gọi cải tổ ngành điều, nhất là khi so sánh với Tanzania láng giềng, nơi ngành điều đang phát triển mạnh và giữ vị thế đáng kể trên thị trường toàn cầu.

Sản lượng và năng suất sụt giảm

Ảnh: cloudinary.com

Số liệu của Cục Hạt và Dầu cho thấy ngành điều Kenya đang suy giảm có tính hệ thống. Một thập kỷ trước, vành đai ven biển nước này thường xuyên sản xuất hơn 18.900 tấn hạt điều mỗi năm. Tuy nhiên, sản lượng bình quân gần đây đã giảm xuống chỉ còn khoảng 11.400 tấn, cho thấy sự mất mát lớn về năng lực sản xuất.

Diện tích trồng điều cũng thu hẹp khi nhiều nông dân chán nản đã phá bỏ vườn điều để chuyển sang cây trồng sinh trưởng nhanh hơn, dù giá trị kinh tế thấp hơn, hoặc khai thác gỗ điều làm than. Nguyên nhân chính khiến sản lượng giảm là phần lớn cây điều hiện có tại các hạt Kilifi và Lamu đã được trồng hơn 40 năm trước, vượt xa giai đoạn cho năng suất tốt nhất.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu khiến lượng mưa ngày càng khó dự báo, đồng thời làm sâu bệnh xâm hại lan rộng, ảnh hưởng nặng đến giai đoạn ra hoa – yếu tố quyết định quá trình hình thành hạt. Hiện nhiều cây điều già chỉ cho năng suất 3-5 kg mỗi vụ, trong khi các giống lai có thể đạt tới 30 kg. Giá trị toàn ngành cũng giảm từ khoảng 506 triệu shilling Kenya xuống dưới 398 triệu shilling trong những năm gần đây, sau khi tính đến yếu tố lạm phát.

Trong khi vùng ven biển gặp khó, một số khu vực không truyền thống như Tharaka Nithi và Makueni lại đang thử nghiệm thành công các giống điều năng suất cao do Tổ chức Nghiên cứu Nông nghiệp và Chăn nuôi Kenya (KALRO) phát triển.

Khoảng trống chế biến và khủng hoảng gia tăng giá trị

Ảnh: standardmedia.co.ke

Sự suy yếu của kinh tế điều ven biển Kenya thể hiện rõ nhất ở thiếu vắng các cơ sở chế biến công nghiệp quy mô lớn. Việc Nhà máy Điều Kilifi từng sụp đổ nhiều thập kỷ trước đã tạo ra khoảng trống công nghiệp mà đến nay vẫn chưa được khắc phục đầy đủ. Nông dân ven biển hiện chủ yếu bị mắc kẹt ở khâu thấp nhất của chuỗi giá trị, buộc phải bán điều thô cho thương lái với giá thấp.

Khi xuất khẩu hạt điều thô, Kenya gần như xuất khẩu cả cơ hội tạo việc làm trong nước và đánh mất phần lợi nhuận lớn ở các công đoạn rang, đóng gói, xây dựng thương hiệu. Không có các nhà máy chế biến hiện đại tại địa phương, nông dân tiếp tục dễ bị tổn thương trước biến động giá trên thị trường hàng hóa quốc tế.

Tại sự kiện hưởng ứng Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán tổ chức ở Vipingo ngày 17/6/2026, Phó Tổng thống Kithure Kindiki nhấn mạnh chương trình trồng 15 tỷ cây của Chính phủ không chỉ nhằm bảo vệ môi trường. Ông yêu cầu các vùng ven biển ưu tiên các loài cây có giá trị kinh tế như điều, xoài và dừa, để phục hồi sinh thái gắn trực tiếp với tăng thu nhập hộ gia đình.

Bài học từ sự bùng nổ ngành điều Tanzania

Ảnh: farmerstrend.co.ke

Tình trạng trì trệ của Kenya trái ngược rõ nét với quá trình thương mại hóa mạnh mẽ tại Tanzania. Quốc gia láng giềng này đã vươn lên thành một trong những trung tâm sản xuất điều quan trọng trên thế giới, với các vùng trồng tập trung tại Mtwara, Lindi và Ruvuma. Năm 2020, Tanzania xuất khẩu điều trị giá 359,6 triệu USD, tương đương khoảng 46,7 tỷ shilling Kenya, cho thấy quy mô tài chính lớn của một ngành hàng được quản lý tốt.

Thành công của Tanzania không phải ngẫu nhiên. Chính phủ nước này bảo vệ nông dân thông qua hệ thống đấu giá có tổ chức, bảo đảm giá sàn tối thiểu và hạn chế tình trạng thương lái ép giá. Đồng thời, đầu tư vào các trung tâm chế biến tại địa phương, với sự tham gia của các hợp tác xã như Wabanguaji Korosho Ruangwa (WAKORU), đã giúp Tanzania mở rộng năng lực xuất khẩu sản phẩm chế biến có giá trị cao sang các thị trường như Ấn Độ, Việt Nam và Mỹ.

Các nhà đầu tư nông nghiệp từ Australia và châu Âu, trong nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Đông Nam Á, cũng đã rót vốn vào chế biến nông sản tại Tanzania. Đây được xem là cơ hội mà các cơ quan xúc tiến đầu tư ven biển của Kenya đã bỏ lỡ.

Khôi phục vùng điều ven biển

Ảnh: plantsguru.com

Để hồi sinh ngành điều Kenya, cần một cách tiếp cận hoàn toàn khác so với sự trì trệ trước đây. Các cán bộ khuyến nông cần khẩn trương phân phối giống điều KALRO đã được chứng nhận, có khả năng chịu hạn, nhằm thay thế các vườn cây già cỗi. Song song với đó, chính quyền các hạt ven biển cần xây dựng ưu đãi thuế để thu hút vốn tư nhân trở lại ngành chế biến, hình thành các cơ sở hiện đại có khả năng xử lý sản lượng quy mô công nghiệp.

Các kỹ thuật canh tác hiện đại như tỉa tán chính xác, bón phân hữu cơ chuyên biệt và tưới tiêu phù hợp với từng địa phương cần thay thế phương thức quản lý vườn cây truyền thống, ít chăm sóc. Nếu các hạt ven biển có thể kết hợp chương trình trồng rừng quốc gia với thương mại hóa nông nghiệp mạnh mẽ, cây điều có thể một lần nữa trở thành trụ cột sinh kế của khu vực.

Nếu không có sự can thiệp kịp thời về thể chế và đầu tư công nghệ có trọng tâm, niềm tự hào một thời của nông dân trồng điều ven biển Kenya có nguy cơ chỉ còn là ký ức trong lịch sử nông nghiệp nước này.