Nguồn: agenceecofin.com

Căng thẳng thương mại tại Đông Phi đang gia tăng trở lại, lần này xoay quanh mặt hàng đường. Từ ngày 01/7/2026, theo Luật Tài chính năm 2026, Kenya bắt đầu áp thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đường nhập khẩu ở mức 40 shilling Kenya/kg, tương đương khoảng 0,3 USD/kg. Trước đó, mức thuế này chỉ là 7,5 shilling Kenya/kg, tương đương khoảng 0,05 USD/kg.

Với biện pháp này, Kenya muốn làm tăng chi phí nhập khẩu đường nước ngoài, qua đó bảo vệ các nhà sản xuất trong nước và thúc đẩy chế biến nội địa. Tuy nhiên, quyết định này đã khiến các nước cung cấp đường cho Kenya, đặc biệt là Uganda, lo ngại.

Dù Uganda không bị nêu đích danh trong quyết định này, các doanh nghiệp đường của nước này đã nhanh chóng lên tiếng. Ông Jim Mwine Kabeho, Chủ tịch Hiệp hội các nhà sản xuất đường Uganda, cho rằng việc Kenya tăng thuế sẽ làm giảm mạnh sức cạnh tranh của đường Uganda tại thị trường Kenya, đồng thời ảnh hưởng đến quan hệ thương mại lâu năm trong khuôn khổ Cộng đồng Đông Phi.

Theo phía Uganda, biện pháp mới có thể khiến doanh thu bán hàng sụt giảm, lượng hàng tồn kho tăng do nhu cầu từ Kenya giảm, đồng thời gây nguy cơ mất việc làm trong ngành đường. Ông Kabeho cũng cho rằng thật đáng thất vọng khi Kenya vẫn đang thiếu đường trong nước nhưng lại dùng các biện pháp thuế để hạn chế nguồn cung từ các nước trong khu vực. Ông gọi đây là biểu hiện của xu hướng bảo hộ thương mại ngày càng gia tăng.

Kenya là thị trường rất quan trọng đối với ngành đường Uganda. Trong nhiều năm qua, ngành mía đường Kenya gặp nhiều khó khăn về cơ cấu và chưa đáp ứng đủ nhu cầu tiêu thụ trong nước, hiện đã vượt 1 triệu tấn/năm. Điều này tạo cơ hội cho đường nhập khẩu từ các nước có chi phí sản xuất thấp hơn. Uganda đã tận dụng lợi thế gần thị trường Kenya để mở rộng sản xuất và xuất khẩu đường trong khoảng một thập kỷ qua.

Hiện Uganda đã trở thành nước xuất khẩu ròng đường và là nhà cung cấp đường lớn thứ hai cho Kenya, sau Mauritius. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp Mỹ, trong niên vụ 2024/2025, Uganda đã xuất khẩu 62.760 tấn đường sang Kenya.

Biện pháp tăng thuế mới của Kenya được đưa ra trong bối cảnh thương mại đường trong khu vực vốn đã nhạy cảm. Cuối tháng 11/2025, Kenya chấm dứt cơ chế bảo hộ đặc biệt được áp dụng từ năm 2001, vốn giới hạn lượng đường nhập khẩu từ các nước láng giềng. Quyết định này từng được đánh giá tích cực, nhưng trên thực tế Kenya vẫn duy trì một số biện pháp hạn chế, trong đó có việc kiểm soát khối lượng nhập khẩu thông qua cấp giấy phép.

Cùng lúc đó, Kenya vẫn tiếp tục xin cơ chế miễn trừ trong khuôn khổ quy định hải quan của Cộng đồng Đông Phi để có thể nhập khẩu đường từ ngoài khu vực với mức thuế thấp hơn nhiều so với thuế thông thường 100%. Đợt miễn trừ gần nhất, kết thúc vào cuối tháng 6/2026, cho phép 10 doanh nghiệp trong ngành đồ uống và bánh kẹo nhập 208.600 tấn đường với mức thuế ưu đãi chỉ 10%.

Tranh chấp đường giữa Kenya và Uganda thực ra đã kéo dài nhiều năm. Từ năm 2011, hai nước đã xảy ra bất đồng về mặt hàng này. Khi đó, Kenya nghi ngờ một số lượng đường nhập khẩu miễn thuế từ Uganda thực chất là đường được tái đóng gói và gắn nhãn là sản phẩm của Uganda nhằm lách quy định thương mại.

Những cáo buộc này từng dẫn đến các biện pháp hạn chế và tình trạng ùn tắc tại biên giới, khiến các nhà sản xuất Uganda mất đi một thị trường khu vực quan trọng. Vụ việc sau đó trở thành một tranh chấp mang tính thể chế, liên quan đến cơ quan thuế, cơ quan quản lý đường và các tổ chức khu vực. Cuối cùng, căng thẳng được giải quyết thông qua các biện pháp ngoại giao và kỹ thuật.

Tháng 7/2014, một cuộc họp ba bên giữa cơ quan thuế Uganda, Kenya và Rwanda đã đưa ra một số cam kết cụ thể, trong đó có việc đơn giản hóa và đẩy nhanh quy trình cấp phép nhập khẩu của Kenya, đồng thời tăng cường trao đổi thông tin giữa các cơ quan quản lý và khu vực tư nhân.

Vấn đề đường cũng gợi lại nhiều tranh chấp thương mại khác giữa hai nước. Năm 2021, Kenya từng áp đặt các hạn chế kiểm dịch thực vật đối với ngô nhập khẩu do lo ngại nhiễm độc tố aflatoxin. Trong lĩnh vực sữa, Kenya cũng nhiều lần cáo buộc ngành sữa Uganda đưa vào thị trường Kenya loại sữa hoàn nguyên, được sản xuất từ sữa bột giá rẻ nhập khẩu từ châu Âu, thay vì là sản phẩm từ nguồn sữa dư thừa thực sự trong nước.

Nhìn rộng hơn, căng thẳng mới nhất về mặt hàng đường cho thấy bài toán khó của khu vực: vừa muốn bảo vệ các ngành sản xuất nhạy cảm trong nước, vừa phải dỡ bỏ rào cản thương mại để thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực.

Tại Hội nghị cấp cao thường kỳ lần thứ 25 của các nguyên thủ Cộng đồng Đông Phi tổ chức tại Arusha vào tháng 3/2026, các nước thành viên đã cam kết xóa bỏ toàn bộ rào cản thuế quan và phi thuế quan trước ngày 30/6/2026. Tuy nhiên, thực tế cho thấy mục tiêu này không dễ thực hiện.