Nguồn: cauris.africa

Hiện khoảng 90% sản lượng cao su tự nhiên toàn cầu đến từ Đông Nam Á. Phần lớn cây cao su tại khu vực này có nguồn gốc từ khoảng 20 cây giống được đưa vào châu Á từ thế kỷ XIX. Sự đồng nhất rất cao về di truyền khiến sản xuất cao su toàn cầu dễ bị tổn thương trước dịch bệnh, đặc biệt là các bệnh do nấm gây ra. Nếu một loại nấm nguy hiểm tấn công diện rộng, thiệt hại kinh tế có thể nghiêm trọng không kém những cú sốc lớn như đại dịch Covid-19.

Trong khi đó, nhu cầu cao su tự nhiên vẫn tiếp tục tăng, nhất là trong sản xuất lốp xe, thiết bị y tế, hàng không và một số ngành công nghiệp chiến lược khác. Điều này mở ra cơ hội cho Tây Phi, khu vực hiện đã có nền tảng sản xuất cao su nhất định và có khả năng trở thành nguồn cung bổ sung quan trọng cho thị trường thế giới.

Sự mong manh của một mô hình độc canh toàn cầu

Cao su tự nhiên là nguyên liệu chiến lược, không thể thiếu trong ngành ô tô, hàng không, y tế và quốc phòng. Tuy nhiên, sản xuất cao su hiện phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một loài cây là Hevea brasiliensis, với hơn 90% diện tích trồng tập trung tại châu Á, chủ yếu ở Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Việt Nam.

Quá trình đưa cây cao su ra thế giới bắt đầu từ năm 1876, khi người Anh đưa giống cao su từ Nam Mỹ sang châu Á. Từ đó, ngành cao su phát triển mạnh, nhưng lại dựa trên nền tảng di truyền rất hẹp. Phần lớn cây cao su được trồng hiện nay đều có nguồn gốc từ một số ít cây giống ban đầu.

Tình trạng này tương tự câu chuyện của giống chuối Gros Michel, từng bị một loại nấm tàn phá nghiêm trọng. Với cây cao su, nếu một mầm bệnh chuyên tấn công loài cây này lan rộng, các đồn điền cao su tại châu Á có thể bị thiệt hại nặng, kéo theo nguy cơ thiếu hụt cao su trên toàn cầu.

Một rủi ro chưa được đánh giá đúng mức

Giới khoa học đã nhiều năm cảnh báo về nấm Microcyclus ulei, tác nhân gây bệnh rụng lá cao su Nam Mỹ. Đây là loại bệnh từng khiến nhiều đồn điền cao su ở Mỹ Latinh thất bại. Nếu mầm bệnh này lan sang châu Á, sản lượng cao su có thể sụt giảm tới 80%.

Cao su tổng hợp có thể thay thế một phần cao su tự nhiên, nhưng không thể thay thế hoàn toàn trong các ứng dụng đòi hỏi chất lượng cao, như lốp máy bay hay găng tay phẫu thuật. Vì vậy, đa dạng hóa vùng sản xuất cao su đang trở thành vấn đề quan trọng đối với an ninh kinh tế toàn cầu.

Cơ hội cho Tây Phi

Trong bối cảnh đó, Tây Phi được xem là khu vực có nhiều tiềm năng để mở rộng trồng cao su. Côte d’Ivoire hiện là nước sản xuất cao su lớn nhất châu Phi, với sản lượng khoảng 1,5 triệu tấn mỗi năm. Liberia, Nigeria, Ghana và Cameroon cũng đã có các vùng trồng cao su.

Khu vực này có điều kiện khí hậu, đất đai phù hợp với cây cao su, đồng thời chi phí lao động tương đối cạnh tranh. Tuy nhiên, phần lớn cao su hiện vẫn được xuất khẩu dưới dạng thô, trong khi hoạt động chế biến trong nước còn hạn chế.

Việc phát triển ngành cao su tại Tây Phi cũng gắn với các xu hướng kinh tế khu vực rộng hơn. Đầu tư vào hạ tầng cảng biển, chẳng hạn như cảng Lomé với hơn 30 triệu tấn hàng hóa được xử lý trong năm 2024, giúp thuận lợi hơn cho hoạt động xuất khẩu. Các dự án thủy điện như đập Souapiti và các dự án điện tại Togo cũng góp phần cải thiện nguồn cung năng lượng, yếu tố cần thiết cho các nhà máy chế biến cao su.

Bên cạnh đó, “Hiệp ước tương lai” của Cộng đồng Kinh tế Tây Phi, được công bố vào tháng 5/2026, đặt mục tiêu tăng cường hội nhập kinh tế và đa dạng hóa nền kinh tế khu vực. Đây có thể là nền tảng để hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị cao su trong tương lai.

Những thách thức cần vượt qua

Dù có nhiều cơ hội, việc mở rộng trồng cao su tại Tây Phi không phải là điều dễ dàng. Rủi ro dịch bệnh do nấm vẫn rất đáng lo ngại, bởi nhiều cây cao su trong khu vực cũng có nền tảng di truyền tương tự cây cao su ở châu Á. Vì vậy, việc nghiên cứu và phát triển các giống cao su có khả năng kháng bệnh, thông qua chọn giống hoặc công nghệ sinh học, là yêu cầu rất quan trọng.

Ngoài ra, cây cao su còn phải cạnh tranh đất đai với các cây trồng khác như ca cao và cọ dầu. Trong bối cảnh nạn phá rừng ở khu vực này đã là vấn đề đáng lo ngại, việc mở rộng diện tích cao su cần được quy hoạch cẩn trọng, tránh gây áp lực thêm lên tài nguyên rừng và đất đai.

Một thách thức lớn khác là phát triển chế biến sâu. Để sản xuất các sản phẩm như lốp xe, găng tay cao su hoặc các sản phẩm công nghiệp khác, Tây Phi cần nguồn vốn lớn, công nghệ hiện đại và năng lực quản lý chuỗi cung ứng tốt hơn.

Chuỗi giá trị cao su có đang được định hình lại?

Sự quan tâm ngày càng lớn của các hãng ô tô và chính phủ đối với an ninh nguồn cung cao su tự nhiên có thể thúc đẩy quá trình đa dạng hóa sản xuất. Một số doanh nghiệp châu Á và phương Tây đã bắt đầu đầu tư vào các đồn điền cao su tại châu Phi.

Nếu xây dựng được một chuỗi giá trị cao su khu vực, đi kèm các tiêu chuẩn về bền vững và chứng nhận, Tây Phi có thể trở thành một nhà cung cấp quan trọng trên thị trường toàn cầu. Điều này không chỉ giúp giảm sự phụ thuộc quá lớn vào châu Á, mà còn tạo thêm cơ hội kinh tế cho người dân nông thôn trong khu vực.

Tính dễ tổn thương về di truyền của cây cao su không còn là một kịch bản giả định, mà là một rủi ro thực sự đối với kinh tế toàn cầu. Đối với Tây Phi, đây vừa là mối đe dọa nếu dịch bệnh lan tới các vùng trồng trong khu vực, vừa là cơ hội để trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng cao su đa dạng hơn.

Việc Tây Phi có tận dụng được cơ hội này hay không sẽ phụ thuộc vào cách các chính phủ, các tổ chức khu vực như Cộng đồng Kinh tế Tây Phi và các nhà đầu tư tư nhân cùng phối hợp hành động. Trong bối cảnh an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng được quan tâm, cao su tự nhiên có thể trở thành một ngành hàng chiến lược mới của khu vực.