Nguồn: agenceecofin.com

Ngày 10/9/2026, tại thủ đô Lusaka, Cơ quan Dự trữ Lương thực Zambia (FRA) đã ký thỏa thuận cung cấp 540.000 tấn ngô trắng cho Kenya. Theo kế hoạch, lượng ngô này sẽ được giao thành 6 đợt, trong đó 5 đợt đầu mỗi đợt 100.000 tấn và đợt cuối 40.000 tấn. Giá trị hợp đồng không được công bố, nhưng thỏa thuận được đánh giá là đến đúng thời điểm đối với Zambia.

Nhờ điều kiện thời tiết thuận lợi, sản lượng ngô của Zambia trong năm nay dự kiến đạt gần 5 triệu tấn. Với vị thế là quốc gia sản xuất ngô lớn thứ hai khu vực miền Nam châu Phi, Zambia tiếp tục sở hữu lượng ngô dư thừa đáng kể, tạo điều kiện mở rộng hoạt động thương mại mặt hàng này trong khu vực.

Đối với Kenya, thỏa thuận nhập khẩu từ Zambia giúp bổ sung nguồn cung trong bối cảnh sản lượng ngô nội địa được dự báo giảm tới 40% trong năm nay.

Tình trạng hạn hán cùng lượng mưa thấp và phân bố thất thường đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất ngô tại Kenya. Việc nhập khẩu khối lượng lớn ngô từ Zambia được kỳ vọng sẽ góp phần giảm áp lực thiếu hụt nguồn cung và kiềm chế đà tăng giá trong ngắn hạn. Tuy nhiên, nhu cầu nhập khẩu của Kenya vẫn ở mức rất lớn.

Hiệp hội các doanh nghiệp xay xát ngũ cốc Kenya (CMA) đã đề nghị Chính phủ cho phép nhập khẩu miễn thuế gần 3 triệu tấn ngô trắng. Đề xuất này hiện vẫn đang được Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển Chăn nuôi xem xét.

Theo số liệu chính thức, giai đoạn 2021–2025, Kenya nhập khẩu bình quân 500.000 tấn ngô mỗi năm, với kim ngạch khoảng 17 tỷ shilling (tương đương 130 triệu USD). Quốc gia Đông Phi này hiện là nước nhập khẩu ngô lớn thứ tư châu Phi, sau Ai Cập, Algeria và Morocco.

Do phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, sản lượng ngô của Kenya thường xuyên biến động và khó đáp ứng nhu cầu tiêu thụ nội địa, vốn vượt 4,5 triệu tấn mỗi năm.

Nguồn cung xuất khẩu dồi dào nhưng vướng rào cản pháp lý

Trong khi Zambia và Kenya đều hưởng lợi từ thỏa thuận thương mại mới, các doanh nghiệp xuất khẩu ngô Nam Phi lại đứng trước nguy cơ bỏ lỡ cơ hội lớn tại thị trường Đông Phi.

Xét về năng lực cung ứng, Nam Phi hoàn toàn có khả năng đáp ứng một phần đáng kể nhu cầu nhập khẩu ngô của Kenya.

Theo chuyên gia kinh tế nông nghiệp Wandile Sihlobo, Nam Phi có thể xuất khẩu hơn 3 triệu tấn ngô trong niên vụ thương mại kết thúc vào tháng 4/2027.

Tính từ đầu tháng 5 đến đầu tháng 9/2026, quốc gia này đã xuất khẩu gần 1,1 triệu tấn ngô. Như vậy, về lý thuyết, lượng ngô còn lại dành cho xuất khẩu đủ sức bù đắp phần lớn mức thiếu hụt tại Kenya.

Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động xuất khẩu ngô từ Nam Phi sang Kenya đang đối mặt với những rào cản đáng kể.

Tháng 3/2025, Tòa phúc thẩm Kenya đã ban hành quyết định đình chỉ hoạt động nhập khẩu và kinh doanh các sản phẩm biến đổi gen trong thời gian chờ xem xét một đơn kháng cáo.

Quyết định này trở thành trở ngại lớn đối với Nam Phi, nơi khoảng 85% sản lượng ngô là ngô biến đổi gen.

Mặc dù Nam Phi vẫn có thể xuất khẩu ngô không biến đổi gen (non-GMO) sang Kenya, các nhà cung cấp phải bảo đảm khả năng truy xuất và chứng minh nguồn gốc sản phẩm ở mọi công đoạn trong chuỗi logistics, đồng thời đáp ứng đầy đủ các quy định nhập khẩu của Kenya.

Trong bối cảnh Nairobi có thể cần nhập khẩu gần 3 triệu tấn ngô, những yêu cầu này khiến việc tận dụng nguồn cung dồi dào từ Nam Phi trở nên khó khăn hơn.

Bên cạnh rào cản về GMO, ngô Nam Phi còn chịu bất lợi lớn về thuế nhập khẩu.

Cụ thể, ngô có xuất xứ từ Nam Phi phải chịu mức thuế nhập khẩu 50% tính trên trị giá hàng hóa, do quốc gia này không phải là thành viên của Cộng đồng Đông Phi (EAC) hoặc Thị trường chung Đông và Nam Phi (COMESA).

Mức thuế cao làm suy giảm đáng kể khả năng cạnh tranh của ngô Nam Phi tại thị trường Kenya, ngay cả khi quốc gia này có lợi thế về nguồn cung.

Trong khi đó, Tanzania và Zambia, hai nhà cung cấp ngô truyền thống của Kenya, được dự báo sẽ tiếp tục hưởng lợi từ những rào cản mà Nam Phi đang gặp phải.

Tanzania là thành viên EAC, còn Zambia thuộc COMESA. Nhờ đó, ngô xuất khẩu từ hai quốc gia này trên thực tế được hưởng ưu đãi miễn thuế khi vào thị trường Kenya.

Ngoài lợi thế thuế quan, sản lượng ngô trắng của Tanzania và Zambia không sử dụng giống biến đổi gen, giúp sản phẩm đáp ứng thuận lợi hơn các yêu cầu nhập khẩu hiện hành của Kenya.

Trong bối cảnh chưa có thay đổi đối với khung pháp lý về sản phẩm biến đổi gen tại Kenya, Nam Phi nhiều khả năng sẽ tiếp tục ưu tiên các thị trường xuất khẩu truyền thống trong khu vực, đặc biệt là Zimbabwe, Botswana, Namibia và Mozambique.